بیماری آدیسون (نارسایی غدد فوق کلیوی)

معرفی بیماری

بیماری آدیسون یک بیماری نادر و مزمن است که در آن غدد فوق کلیوی (آدرنال) قادر به تولید کافی هورمون‌های حیاتی (به‌ویژه کورتیزول و آلدوسترون) نیستند. این بیماری که در بین مردم با نام‌های "نارسایی غدد فوق کلیوی" یا "بیماری خستگی مزمن آدرنال" نیز شناخته می‌شود، در هر سنی رخ می‌دهد اما در بزرگسالان ۳۰-۵۰ ساله شایع‌تر است. علت اصلی بیماری آدیسون، حمله سیستم ایمنی به غدد فوق کلیوی (خودایمنی) است، اما می‌تواند ناشی از عفونت‌ها (به‌ویژه سل)، خونریزی یا تومور نیز باشد.

علائم و عوارض

• علائم مزمن: خستگی شدید و ضعف عضلانی، کاهش وزن و بی‌اشتهایی، فشار خون پایین (افت فشار هنگام ایستادن - هیپوتانسیون ارتواستاتیک)، تیرگی پوست (هیپرپیگمانتاسیون - به‌ویژه در چین‌های پوست و لثه‌ها)، هوس نمک، درد شکم، تهوع، اسهال
• بحران آدرنال (وضعیت اورژانسی): کاهش شدید فشار خون، شوک، تب، تهوع و استفراغ شدید، درد شکم، ضعف شدید، گیجی، کما
• عوارض: بحران آدرنال (که می‌تواند کشنده باشد)، شوک هیپوولمیک (کاهش شدید حجم خون)، نارسایی کلیوی، افزایش خطر عفونت‌ها (به‌دلیل کمبود کورتیزول)، اختلالات الکترولیتی (هیپرکالمی - افزایش پتاسیم خون و هیپوناترمی - کاهش سدیم خون)

عوامل خطر و تشخیص

عوامل خطر اصلی بیماری آدیسون عبارتند از: بیماری‌های خودایمنی (همراه با سایر بیماری‌های خودایمنی مانند تیروئیدیت، دیابت نوع ۱، ویتیلیگو)، عفونت‌ها (به‌ویژه سل، عفونت‌های قارچی)، خونریزی در غدد فوق کلیوی (ناشی از تروما یا داروهای ضد انعقاد)، مصرف طولانی کورتیکواستروئیدها (که باعث سرکوب محور هیپوفیز-آدرنال می‌شود) و جراحی برداشتن غدد فوق کلیوی. تشخیص با آزمایش خون (اندازه‌گیری سطح کورتیزول و ACTH - هورمون تحریک‌کننده آدرنال)، تست تحریک ACTH (تزریق ACTH و اندازه‌گیری پاسخ کورتیزول) و آزمایش الکترولیت‌ها (افزایش پتاسیم و کاهش سدیم) انجام می‌شود.

نقش تغذیه در مدیریت بیماری

تغذیه در بیماری آدیسون بر جبران کمبود سدیم و حفظ تعادل الکترولیت‌ها متمرکز است. با توجه به کمبود آلدوسترون، بدن نمک (سدیم) را به‌طور غیرطبیعی دفع می‌کند و پتاسیم را حفظ می‌کند. بنابراین، مصرف نمک (سدیم) در رژیم غذایی باید افزایش یابد (با مشورت پزشک) و مصرف پتاسیم بالا (موز، سیب‌زمینی، سبزیجات برگ سبز) باید محدود شود. رژیم غذایی باید سرشار از پروتئین (گوشت، تخم‌مرغ، حبوبات) و کربوهیدرات‌های پیچیده (برنج قهوه‌ای، نان کامل) برای حفظ انرژی و ترمیم بافت‌ها باشد. در زمان استرس (عفونت، جراحی) که نیاز به کورتیزول افزایش می‌یابد، بیماران باید دوز دارو را طبق دستور پزشک افزایش دهند و مصرف مایعات کافی را فراموش نکنند.